నేటి పోటీ ప్రపంచంలో "సోర్స్-బేస్డ్" (Source-based) జర్నలిజం కంటే, "ఎవిడెన్స్-బేస్డ్" (Evidence-based) జర్నలిజానికి విశ్వసనీయత ఎక్కువ. "ఒక జర్నలిస్ట్ చేతిలో కలం ఎంత శక్తివంతమైనదో, ఆ కలం రాసే అక్షరాలకు 'సమాచార హక్కు చట్టం' తోడైతే అది అంతే అజేయమైనది. ఆరోపణల జర్నలిజం నుండి ఆధారాల జర్నలిజం వైపు అడుగులు వేద్దాం. సమాజంలో పారదర్శకతను, జవాబుదారీతనాన్ని పెంపొందిద్దాం!" జర్నలిస్టులకు ఉపయుక్తంగా ఉండేలా, తాqజా పరిణామాలు, వాస్తవిక ఉదాహరణలతో కూడిన సమగ్ర సమాచారం …
మీడియా & సమాచార హక్కు చట్టం: ఆధారపూరిత జర్నలిజానికి బ్రహ్మాస్త్రం!
1. అవినీతి, అక్రమాలు, అధికార దుర్వినియోగం నియంత్రణలో RTI పాత్ర
జర్నలిస్టులు కేవలం ఆరోపణలు రాయడం వల్ల సమాజంలో పెద్దగా మార్పు రాదు. కానీ, ఆర్టీఐ ద్వారా సేకరించిన ప్రభుత్వ పత్రాలతో వార్త రాస్తే.. అది అవినీతిపరులకు సింహస్వప్నంగా మారుతుంది.
టెండర్లు & ప్రజాధనం వ్యయం (Public Procurement): రోడ్లు, భవనాలు, సాగునీటి ప్రాజెక్టుల నిర్మాణంలో అవినీతిని బయటపెట్టడానికి జర్నలిస్టులు టెండర్ నిబంధనలు (Tender agreements), ఎంబీ రికార్డులు (Measurement Books), బిల్లుల చెల్లింపుల వివరాలను ఆర్టీఐ ద్వారా కోరవచ్చు.
ఎమ్మెల్యే/ఎంపీ నిధుల (MPLADS/MLALADS) నిఘా: నియోజకవర్గాల్లో అభివృద్ధి పనుల పేరిట జరిగే 'ఘోస్ట్ వర్క్స్' (కాగితాల్లో మాత్రమే జరిగే పనలు), నిధుల మళ్లింపును గుర్తించేందుకు వినియోగ పత్రాలు (Utilisation Certificates), పనుల ఫోటోలను అడగవచ్చు.
అధికార దుర్వినియోగం - కేటాయింపులు: ప్రభుత్వ భూముల కేటాయింపులు, గనుల లీజులు, కార్పొరేట్ సంస్థలకు ఇచ్చిన రాయితీలు, మరియు నిబంధనలకు విరుద్ధంగా జరిగిన బదిలీలు/నియామకాలకు సంబంధించిన "ఫైల్ నోటింగ్‌లను" (File Notings) కోరడం ద్వారా తెరవెనుక జరిగిన ఒత్తిళ్లను బహిర్గతం చేయవచ్చు.
సంక్షేమ పథకాల లబ్ధిదారులు: అనర్హులకు సంక్షేమ పథకాలు అందడం, అర్హులకు అన్యాయం జరగడం వంటి అంశాలపై గ్రామ/వార్డు స్థాయి లబ్ధిదారుల జాబితాలను సేకరించి క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన (Ground-truth verification) చేయవచ్చు.
2. నాణ్యమైన, ఆధారపూరిత వార్తలు (Quality & Evidence-Based Reporting) రాయడంలో RTI ప్రయోజనాలు
సాధారణ జర్నలిజం (Speculative Reporting) | ఆర్టీఐ ఆధారిత జర్నలిజం (RTI-Driven Reporting) |
"విశ్వసనీయ సమాచారం మేరకు..." అని రాయాల్సి వస్తుంది. | "ప్రభుత్వ అధికారిక రికార్డుల ప్రకారం..." అని గర్వంగా రాయవచ్చు. |
పరువు నష్టం దావాలు (Defamation Suits) వేస్తారని భయం ఉంటుంది. | ప్రభుత్వ ముద్ర ఉన్న పత్రాలు కాబట్టి చట్టపరమైన రక్షణ (Legal Immunity) ఉంటుంది. |
అధికారులు వార్తలను సులభంగా "ఖండించవచ్చు" (Condemn). | ఆధారాలు ఉండటం వల్ల అధికారులు వార్తను ఖండించే అవకాశం ఉండదు. |
సన్సేషనలిజం (Sensationalism) కిందకు వచ్చే ప్రమాదం ఉంది. | లోతైన విశ్లేషణతో కూడిన 'డేటా జర్నలిజం'గా (Data Journalism) గుర్తింపు పొందుతుంది. |
3. జర్నలిస్టులు RTI ని సమర్థవంతంగా వాడేందుకు కీలక మెళకువలు
సెక్షన్ 4 (స్వచ్ఛంద వెల్లడి - Proactive Disclosure): ఆర్టీఐ దరఖాస్తు వేసే ముందు, సంబంధిత శాఖ వెబ్‌సైట్‌లో సెక్షన్ 4 కింద వెల్లడించిన సమాచారాన్ని చూడాలి. చాలా మంది జర్నలిస్టులు పబ్లిక్ డొమైన్‌లో ఉన్న సమాచారానికే మళ్లీ దరఖాస్తులు వేసి సమయం వృథా చేసుకుంటారు.
సెక్షన్ 2(j)(i) - రికార్డుల/పనుల తనిఖీ (Inspection of Works): వేలాది పేజీల సమాచారం అడిగితే పిఐఓ (PIO) లక్షల రూపాయల ఫీజు కట్టమంటారు. అలాంటప్పుడు "ఫలానా ఆఫీసులో ఫైళ్లు తనిఖీ చేయడానికి అనుమతి ఇవ్వండి" అని సెక్షన్ 2(j)(i) కింద దరఖాస్తు చేయాలి. తనిఖీ చేశాక, కేవలం మనకు కావాల్సిన 10-20 పేజీలను మాత్రమే జెరాక్స్ తీసుకోవచ్చు.
ఫైల్ నోటింగ్స్ (File Notings) అడగడం: ఒక నిర్ణయం వెనుక ఎవరు ఏం రాశారు? ఏ అధికారి అభ్యంతరం చెప్పారు? మంత్రి ఏం ఆదేశించారు? అని తెలుసుకోవడానికి "ఫైల్ నోటింగ్స్" అత్యంత కీలకం. ఇది ఇన్వెస్టిగేటివ్ జర్నలిస్టులకు బ్రహ్మాస్త్రం.
ప్రజా ప్రయోజనం (Larger Public Interest): సెక్షన్ 8 (మినహాయింపులు) కింద అధికారులు సమాచారం తిరస్కరించినప్పుడు, జర్నలిస్టులు సెక్షన్ 8(2) ను ఉపయోగించాలి. "సమాచారం రహస్యంగా ఉంచడం వల్ల కలిగే ప్రయోజనం కంటే, దానిని బహిర్గతం చేయడం వల్ల జరిగే ప్రజా ప్రయోజనమే ఎక్కువ" అని నిరూపిస్తే సమాచారం ఇవ్వాల్సిందే!
4. తాజా అంశాలు & సవాళ్లు
డిజిటల్ పర్సనల్ డేటా ప్రొటెక్షన్ (DPDP) యాక్ట్ - 2023 ప్రభావం (అత్యంత కీలకం): ఇటీవల వచ్చిన DPDP చట్టం ద్వారా ఆర్టీఐ చట్టంలోని సెక్షన్ 8(1)(j) కు సవరణ జరిగింది. గతంలో "పార్లమెంటుకు లేదా శాసనసభకు నిరాకరించలేని సమాచారాన్ని సాధారణ పౌరుడికి కూడా నిరాకరించకూడదు" అనే నిబంధన ఉండేది. ఇప్పుడు దానిని తొలగించారు. కాబట్టి, అధికారుల వ్యక్తిగత సమాచారం (ఆస్తులు, విద్యాభాస్యత, క్రమశిక్షణా చర్యలు) అడిగినప్పుడు "వ్యక్తిగత గోప్యత" కింద తిరస్కరించే ప్రమాదం పెరిగింది. జర్నలిస్టులు దరఖాస్తులో "ప్రజా ప్రయోజనం" (Public Interest) ఎంత ఉందో స్పష్టంగా వివరించాలి.
ఎలక్టోరల్ బాండ్ల తీర్పు & పారదర్శకత: సుప్రీంకోర్టు ఇటీవల ఇచ్చిన ఎలక్టోరల్ బాండ్ల తీర్పులో.. పౌరులకు "తెలుసుకునే హక్కు" (Right to Know - Article 19(1)(a)) అత్యంత ప్రాథమికమైనదని స్పష్టం చేసింది. ఈ తీర్పును ఆర్టీఐ అప్పీళ్లలో జర్నలిస్టులు ఒక బలమైన ఆయుధంగా వాడవచ్చు.
ఆన్‌లైన్ ఆర్టీఐ & డేటా జర్నలిజం: కేంద్ర ప్రభుత్వం (rtionline.gov.in) మరియు రాష్ట్ర ప్రభుత్వాల ఆన్‌లైన్ పోర్టల్స్ ద్వారా సమాచారాన్ని వేగంగా పొంది, ఆ డేటాను ఇన్ఫోగ్రాఫిక్స్, చార్ట్‌ల ద్వారా ప్రజలకు సులభంగా అర్థమయ్యేలా "డేటా జర్నలిజం" చేయవచ్చు.
